استاندارد عمليات در حوادث كلر

ناصر رهبر

 معاونت آموزش سازمان آتش نشاني تهران، کارشناس ارشد، عضو هیات مدرسان شهرداری تهران، دانشکده آتش نشانی تهران

 nsr.rahbar@gmail.com

چكيده

با توجه به تنوع زياد مواد شيميايي و رفتارهاي متفاوت آنها، روشهاي بسيار زيادي براي مهار انواع حوادث و آتش سوزيهاي مواد شيميايي وجود دارد كه دركشورهاي پيشرفته به واسطه تحقيقات، درحال توسعه و رشد مي باشد. در ايران به واسطه عدم انجام تحقيقات موثر، اكثر روشهاي اجرايي تجربي بوده و هر ساله آسيبهاي فراواني بر امدادگران وارد مي آيد.

در اين مقاله برخي دستورالعملهاي بين المللي عمومي و دستورالعملهاي مورد استفاده درآتش نشانيهاي ايران و تهران به روش كتابخانه هاي، ميداني و اينترنتي مورد بررسي قرارگرفته است.

نتايج اين بررسي ها نشان ميدهد مقابله با حوادث شيميايي از جمله گاز كلر نيازمند قوانين ملي، دوره هاي آموزشي كامل امدادگران، خودروها و تجهيزات ويژه البسه حفاطتي مناسب و سيستمهاي مديريت حوادث شيميايي مي باشد. دراين مقاله انواع حوادث شيميايي، برخي از كدهاي عمليات اضطراري، روشهاي دستيابي امداد گران به اطلاعات اوليه در محل حادثه، انواع لباسهاي NBC و سيستمهاي موجود فعلي مديريت حوادث شيميايي در تهران و شهرستانها تشريح شده است بررسي ها نشان ميدهد در هيچكدام از شهرهاي ايران سيستم كافي و كارآمد مقابله با حوادث شيميايي وجود نداشته و خطرات براي امدادگران، مردم و محيط زيست در سطح بالايي مي باشد.

كلمات كليدي

شيميايي، عمليات، حوادث، ايمني، حمل ونقل

1-مقدمه

با توجه به رشد روزافزون صنايع كشور و افزايش تعداد مواد شيميايي، مصرف و حمل و نقل آنها، در مواقع بروز حريق و حوادث درصورتيكه اطلاعاتي در مورد خودرو حامل و مواد شيميايي آن وجود نداشته باشد، امكان خطر جاني و مالي براي مردم و آتش نشانان و محيط زيست افزايش مي يابد. امداد گران و افراد حاضر در محل بايد تحت يك سيستم كارآمد از پيش آموزش داده شده به محدوده آلوده نزديك شده، منطقه را بررسي كرده، دستورات مناسب را صادر و ايمن سازي را انجام دهند. تحقيقات در اين بخش  محدود مي باشد كه علت اصلي آن عدم تخصص گرايي سازمان هاي مسئول، نامشخص بودن سازمان اصلي مسئول، مجزا و كوچك بودن سازمانهاي آتش نشاني شهري مي باشد.

2- انواع حوادث شيميايي

همانطور كه در ديگر مقالات آورده شده است مواد شيميايي خطرناك به 9 گروه طبقه بندي شده اند كه هرگروه در اثر نشت آتش سوزي و يا انفجار آثار و عوارض ويژه خود را دارا مي باشند مانند حوادث مواد بيولوژيك، مواد راديواكتيو و مواد خورنده مانند اسيد ها و بازها و گاز كلر[3].

2-1- حوادث مواد شيميايي منفجر به انفجار

درصورت وقوع انفجار، درابتدا ما با آثار تخريبي انفجار مواجه مي شويم كه اثر خود را برجاي گذاشته است و قابل كنترل و يا مهار نمي باشد. پس از وقوع انفجار، آثار ثانويه با نوع مواد شيميايي درون محفظه بسته منفجرشده ارتباط دارد كه با توجه به اينكه جزو كداميك از 9 گروه مربوطه مي باشد با حادثه پاكسازي مواد نشت شده روبرو مي باشيم. اگر پس از انفجار، حسب شرايط محيط آتش سوزي نيز ايجاد شود از آثار ثانويه انفجار مي باشد كه مطابق روشهاي استاندارد بايد اطفاء شود. در اين مورد ميتوان به چند مثال اشاره نمود.

-1975 انفجار كارخانه پلي اتيلن در بلژيك.

-1975 انفجار پروپيلن در هلند و كشته شدن 104 نفر.

- 1382 انفجار بشكه هاي مواد شيميايي ايزوسيانات و متيلن كلرايد در حومه تهران.

-1383 انفجار قطار حاوي مواد شيميايي در نيشابور.

-1383 انفجار سيلندر كلر در تهران.

- 1385 انفجار سيلندر هيدروژن در دانشگاه تربيت مدرس.

2-2- حوادث مواد شيميايي منجر به نشت

حوادث منجر به نشت و پراكندگي بدون شعله و آتش سوزي مي باشد و مسئله مهم رفع آلودگي ميباشد مانند واژگوني كشتي هاي حامل مواد شيميايي، واژگوني كاميون ها، تريلي ها، تانكر، نشت از مخازن نگهداري شامل بشكه ها و مخازن و موارد مشابه دراينگونه موارد نوع و مقدار ماده و شدت نشت و شرايط محيطي نشت بسيار اهميت دارد برخي از آنها داراي حداقل آسيب بوده و برخي دامنه وسيعي از آسيب هاي كوتاه مدت و درازمدت را به همراه دارد دراين مورد به چند مثال زير اشاره  مي شود(شكل 1).

-1977   انتشار آمونياك دركلمبيا و30 نفر كشته ، 22 نفر زخمي.

-          حادثه بوپال هند كد 2500 نفر در اثر گاز ايزوسيانات كشته شدند.

- 1374  نشت گاز كلر در انبارگمركات آستارا و40 نفركشته ، 200 نفر مصدوم.

1388 نشت گاز كلر در آب و فاضلاب شرق تهران(دو سيلندر يك تني)

- هرساله، نشت گاز كلر در نقاط مختلف تهران و ايران.

- سقوط تانكر مواد شيميايي به درياچه سنندج.

 

شكل 1 : تصاوير نشت مواد شيميايي در روي زمين و داخل آب و آلودگي زدايي

 

 

 

2-3-حوادث مواد شيميايي منجر به آتش سوزي

مواد شيميايي به دو گروه عمده قابل اشتعال و غيرقابل اشتعال نيز قابل تقسيم هستند، مواد شيميايي قابل اشتعال دركنار حوادث منجر به نشت كه در اثر آن آلودگي در محيط پخش مي شود. مانند هر ماده قابل اشتعال ديگر داراي توانايي سوخته شدن ميباشند. در اثر اين عمل گازهاي سمي نيز آزاد مي شود. حسب مشخصه هاي فيزيكي و شيميايي هر ماده، بايد توجه شود كه سوختن يك ماده شيميايي آزاد و رها شده بهتر است و يا اطفاء آن، برخي از مواد بسيار سمي، در اثر سوختن توليد گازهايي با اثر سميت بسيار ضعيف تر مينمايند كه سوختن آنها آثار منفي زيست محيطي را كاهش ميدهد. در اين مورد به چند مثال زير اشاره مي شود.

1374- آتش سوزي كارخانه توليد سموم رفع آفات نباتي و انهدام 14 انبار در شهرك صنعتي البرز قزوين.

1382 آتش سوزي بارانداز مواد شيميايي در جنوب تهران.

1379 آتش سوزي پاساژ اخوت (مواد شيميايي) تهران.

آتش سوزي هرساله ده ها انبار، فروشگاه، تريلي و تانكر وكارخانه مواد شيميايي در ايران.

 

3-ضوابط كلي عمليات درحوادث

     ضوابط كلي نگهداري و مقابله با حوادث شيميايي گاز كلر به شش بخش تفكيك مي شود كه هر يك از موارد مذكور مبين حدود اجراي تدابير وضع شده، به كارگيري و مقابله با اين گونه از حوادث است[4].

1- قوانين بين المللي و ملي نگهداري و مقابله با حوادث گاز كلر.

2- وسايل و تجهيزات ويژه در برخورد با اينگونه حوادث و خودروهاي مقابله با حوادث شيميايي.

3- سيستم هاي نرم افزاري در مواجهه با چنين حوادث.

4- تامين پرسنل مورد نياز

5- آموزش هاي ويژه در مواجهه با اين گونه حوادث.

6- توسعه روشهاي شناسايي مواد و مهار بحران.

 

3-1- قوانين مقابله با حوادث شيميايي 

در اكثر كشورها قوانين ايمني، مقابله با اين گونه حوادث را در چهار چوب آموزش هاي تخصصي و تجهيزات ويژه بر عهده آتش نشاني قرار داده است و اين تشكيلات را متولي مقابله با اين گونه حوادث نموده است. در كشور ايران، ستاد حوادث غير مترقبه كشور(سازمان مديريت بحران كشور) يكي از كارگروه ها را مواد خطرناك و آتش نشاني تعريف نموده است.  تنها سازماني كه عملاً پس از بروز چنين حوادثي وارد عمل مي شود سازمان آتش نشاني مي باشد اين سازمان به جهت كمبود تجهيزات و آموزش هاي تخصصي، فوق العاده آسيب پذير در مواجهه با اين گونه حوادث مي باشد. سازمان آتش نشاني به جهت متولي بودن ذهني و عيني با حوادث مي تواند مجري شايسته اي براي مقابله با  اين گونه حوادث باشد. البته با تدابيرخاص آموزش هاي تخصصي و تجهيزات ويژه حوادث شيميايي و قوانين كلي و تشكيلاتي در اين رابطه. قوانين بين المللي متعددي جهت حمل و نقل مواد شيميايي خطرناك از جمله گاز كلر در جاده ها، حمل و نقل هوايي، حمل و نقل توسط قطار، حمل در آبراه ها و غيره در اين زمينه تدوين شده است از جمله موافقتنامه ADR, RID.

در ايران نيز وزارت راه و ترابري در مورخه 12/12/1380 آيين نامه 49 ماده اي و ضمايم مربوطه را تصويب نمود كه برگرفته از كتاب موافقتنامه ADR مي باشد و در سال 1386 اجراي آن الزامي گرديد. شوراي اسلامي شهر تهران در سال 1384 ايين نامه اي در مورد نگهداري، حمل و نقل، عمليات در حوادث و غيره تصويب نمود كه به واسطه فراهم نشدن امكانات لازم، اجراي آن با اما و اگر همراه مي باشد.

 

3-2- وسايل و تجهيزات

     وسايل و تجهيزات مربوط به حوادث شيميايي از تكنيك و پيچيدگي هاي خاصي نسبت به ديگر وسايل و تجهيزات آتش نشاني برخوردار هستند؛ به همين دليل قيمت توليد آنها نيز بسيار بالا مي باشد. تجهيزات شيميايي معمولاً مربوط به مقابله با حوادث خاص بوده و پس از جمع آوري وسايل آلوده مي شوند. همچنين  جايگاه قانوني سازمان و يا ارگان مسئول رفع آلودگي از محيط زيست مشخص نمي باشد و با توجه به تكنيك بسيار پيچيده، اين وظيفه از عهده سازمان هاي آتش نشاني خارج مي باشد[4]. برخی تجهيزات مقابله با حوادث شيميايي به شرح زیر می باشد:

1- دستگاه تنفسي

2- البسه مقابل با مواد شيميايي(شكل 2)

3- دوش هاي شستشوي مواد شيميايي(صحرايي)

4- پمپ انتقال مواد شيميايي كه مقاوم در برابر خوردگي مواد شيميايي و ايزوله در برابر جريان برق باشد.

 

شكل 2: تصاوير چند نوع لباس حفاظتي عمليات در حوادث شيميايي

 

5- انواع سالويجها و حوضچه هاي مواد شيميايي

6-انواع جاذب ها و مواد رفع آلودگي و مواد خنثي كننده

7- خميرمسدود كننده مايعات

8- كيت هاي مقابله با حوادث ويژه( شكل 3)

 

شكل 3 : تصوير چند نمونه كيت عمليات در حوادث شيميايي

 

9- انواع بيل، چكش و كلنگ

10- سطل، گالن و تشتك هاي مقاوم در برابر مواد شيميايي خورنده

11- جمع كننده ريزش مايعات از مخازن

12- مكنده مايعات شيميايي از سطح آب ( برقي و دستي )

13- انواع تجهيزات نشت گير وگوه هاي چوبي ( شكل 4)

14- انواع مواد جذب كننده مايعات

15- علائم هشدار دهنده

16- نشان دهنده سطوح مايعات

17-  انواع لوله هاي آنتي هيستاتيك ( مقاوم در برابر خورندگي )

18-  اتصالات ارت

در شكل   4   تصوير چند وسيله عمليات در حوادث آورده شده است.

 

 

 

شكل 4 : تصاوير تجهيزات نشت گير

 

- خودروهاي مقابله با حوادث شيميايي به شرح زیر می باشد:

خودروهاي مقابله با مواد شيميايي شامل چند بخش ميباشند(شكل5).:

الف) بخش اول : وسايل و تجهيزات تشخيص دهنده مواد شيميايي

ب) بخش دوم : وسايل و تجهيزات مخصوص نمونه برداري و جمع آوري وسائل آلوده جهت انتقال به مراكز خاص رفع آلودگي

ج) بخش سوم : وسايل و تجهيزات هشدار دهنده و محدود كننده محيط آلوده

د) بخش چهارم : وسايل و تجهيزات مقابله با مواد شيميايي

هـ ) بخش پنجم : لباسها و دستگاههاي تنفسي مخصوص حفاظت پرسنل مقابله كننده

و ) بخش ششم : لوازم و وسايل رفع آلودگي پرسنل و معاينات پزشكي

 

شكل 5 : تصوير دو خودروي عمليات در حوادث شيميايي، اداره آتش نشاني توكيو

 

 در حال حاضر به غير از 4 دستگاه خودرو نجات سازمان آتش نشاني تهران و در برخي از شهرستان ها كه داراي بخش بسيار جزئي از وسائل مربوط مي باشند. در كشور خودروي مورد نياز مطابق با استانداردها وجود ندارد، بطور مثال هنوز در آتش نشاني هاي شهري در كشور لباس مخصوص مقابله با مواد شيميايي وجود ندارد.

3-3- سيستم نرم افزاري

با توجه به تعداد بسيار بالاي مواد شيميايي و مواد خطرناك لازم است سيستم هاي نرم افزاري اطلاعاتي در زمينه هاي ياد شده و اطلاعات كليه مراحل مقابله با حوادث شيميايي تهيه و در ستادهاي فرماندهي سازمان هاي آتش نشاني از عمليات اطفاء و مهار حوادث شيميايي پشتيباني نمايد. بديهي است كليه مراحل ياد شده  بايد تحت نظر متخصصان مربوطه باشد تا دانش فني لازم به سازمان هاي آتش نشاني انتقال يابد.

در اين زمينه لازم است بانك اطلاعاتي مواد شيميايي در ايران تشكيل شود و كليه سازمانها، صنايع، فروشندگان، شركتها و افراد مورد نياز به اين اطلاعات را پوشش دهد. از جمله تامين فهرست كامل مواد شيميايي شناسايي شده، تهيه اطلاعات ايمني هر ماده شيميايي، تهيه انواع روشهاي طبقه بندي و برچسب زني و كدهاي بين المللي و كشوري شناخته شده، تهيه انواع علايم شناسايي مواد ناشناخته،  انواع روشهاي عملياتي موثر و بسياري موارد ديگر.

3-4- تامين پرسنل مورد نياز

در حال حاضر مهار انواع حوادث و آتش سوزيها در دنيا بر عهده سازمانهاي آتش نشاني مي باشد. همانطور كه همه ما مي دانيم عمليات مهار حوادث و آتش سوزي مواد شيميايي خطرناك نيازمند قانون، سيستم اطلاعاتي قوي، خودروها و تجهيزات ويژه، لباسهاي حفاظت فردي كامل، آموزشهاي كامل متفاوت مي باشد كه در حاضر اكثر موارد ياد شده براي سازمانها و پرسنل ايثارگر آتش نشاني در ايران فراهم نمي باشد و حتي اكثر ايشان طبقه بندي نه گانه مواد خطرناك را به درستي نمي دانند. با اين وجود متولي عمليات در اين نوع حوادث پرسنل سازمان هاي آتش نشاني مي باشند.

دلايل مرتبط شامل:

1-   ماهيت وظايف بحران مدار سازماني كه پس از وقوع هر حادثه به دليل عدم وجود هيچ سازمان يا گروه ديگر امدادي مسئول در نزديكي محل حادثه آتش نشاني به محل حادثه اعزام مي گردد.

2-     عدم يكپارچگي سازمانهاي آتش نشاني شهرهاي مختلف ايران.

3-     عدم تخصص گرايي مديريت اكثر سازمان ها.

4-     هزينه بالاي تامين تجهيزات و آموزشهاي لازم.

5-     سطح فرهنگ ايمني جامعه و مسولان.

با توجه به تجارب ديگر كشورها و سازمانهاي امدادي ايران، لازم است گروه هاي عمليات در حوادث مواد شيميايي، از بين پرسنل سازمانهاي آتش نشاني انتخاب شده و پس از فراهم شدن امكانات لازم و سپري نمودن دوره ها بخشي از سازمانهاي آتش نشاني شهري باشند.

در تهران گروه عمليات هاي ويژه شامل امدادكوهستان، امداد هوايي، امداد در آب تشكيل شده كه مسووليت امداد در حوادث شيميايي نيز به همين گروه واگذار شده است.

3-5- آموزش هاي ويژه در مواجهه با اين گونه حوادث.

     به دليل پيچيدگي و تكنيك بسيار بالاي تجهيزات و مواد شيميايي گوناگون پرسنل مسئول بايد از آموزش هاي كافي و لازم برخوردار باشند تا بتوانند در مواقع لازم كارآيي مطلوب داشته باشند. بخشي از آموزش ها را مي توان در داخل كشور انجام داد و بخش عمده آن به واسطه تحقيقات و تجربيات كشورهاي اروپايي و ژاپن(شکل6) در اين زمينه بايد در خارج از كشور انجام پذيرد.

 

شكل 6 : تصوير مانور عمليات در حوادث شيميايي، ژاپن

3-6- توسعه روشهاي شناسايي مواد و مهار بحران.

شناخت ماده شيميايي در يك آزمايشگاه، شركت توليد كننده ماده، فروشنده متخصص يك ماده معمولا به راحتي امكان پذير مي باشد. در زمان وقوع حوادث شرايط متفاوت مي باشد زيرا افراد مطلع و متخصص در محل حادثه بسيار نادر بوده و يا به دلايل متعدد از ارايه اطلاعات درست خودداري مي نمايند كه نگارنده تجربه كافي در اين موارد دارد بنابراين از راه هاي مناسب ديگري بايد استفاده نمود تا در حداقل زمان حداكثر اطلاعات كافي را بدست آورد.

با توجه انواع زياد مواد شيميايي، انواع روشهاي بسته بندي، حمل و نقل، شرايط محيطي محل حادثه، امكانات گروه امدادي شرايط مهار حوادث متفاوت بوده و به انواع روشهاي عملياتي نيازمند هستيم كه لازم است در اين خصوص تحقيقات كافي انجام و به گروه هاي امدادي آموزش داده شود. يكي از مواد سيلندرهاي گاز كلر مي باشد كه نوع يك تني آن شناخته شده و نوع كوچكتر آن با توجه به شباهت با ديگر سيلندرها بايد رنگ آميزي و برچسب گذاري مناسب انجام پذيريد.

 

4- استاندارد عمليات درحوادث شيميايي

4-1- قبل از رسيدن نيروهاي امدادي

افرادي كه در محل حادثه قرار دارند بايد بدانند كه يك حادثه شيميايي اتفاق افتاده است ؟، آيا اقدام اضطراري نيازمند مي باشد؟ با كدام سازمانهاي امدادي و افراد مسوول بايد تماس گرفته شود؟ چه اقدامات اوليه اي را بايد قبل از رسيدن نيروهاي امدادي انجام دهند؟ اين موارد در كاهش خسارات جاني و مالي و كاهش آلودگي اهميت زيادي دارد. اگر در محيط مايع يا گاز كلر پخش شده است افرادي كه فاقد لباس حفاظتي مناسب هستند بايد در خلاف جهت باد از كانون حادثه فاصله كافي را بگيرند. در صورت نبود باد گاز كلر به علت سنگيني در پايين قرار گرفته و افراد مي توانند به طبقات بالايي ساختمان ها پناه ببرند.افراد در حال فرار بايد افراد مسموم شده را همراه خود از كانوون پخش گاز دور كرده و تحويل اورژانس دهند.

4-2- پس از رسيدن نيروهاي امدادي

در ابتدا بسيار ضروري است كه فرماندهان آتش نشاني دوره مواد شيميايي خطرناك را آموزش ببينند تا با مفاهيم و اصلاحاتي كه در مهار حوادث و حريق اين گونه مواد بكار ميرود آشنا باشند و بتوانند اطلاعات دريافتي از ستاد فرماندهي سازمان خود، مهندسان مشاور در محل كارخانه، بروشورها و برچسب هاي اين مواد را درك نموده و تحليل درستي داشته و محدوديتهاي موجود را درك نمايند[1].

همچنين فرماندهان بايد بدانند كه در حوادث گاز كلر يك سري اصول و روشها با ديگر حوادث مشابهت دارند مانند توجه به جهت باد، محدود كردن نشت و اثرات آن، اجراي حفاظت فردي كامل، اطفاء آتش سوزي احتمالي، بايد اين ديدگاهها نيز مورد تحليل قرارگيرد.

معمولا گروه اول امدادي فاقد تجهيزات و تخصص هاي لازم مي باشد. فرمانده گروه بايد اقدامات درستي انجام دهد. عملكرد درحوادث مواد شيميايي خطرناك به شرح زیر می باشد:

1- درهنگام رسيدن  : 

 1-1- بايد فرمانده بررسي درستي از وضعيت و جهت باد در محدوده نشت و اطراف آن داشته و پشت به باد نزديك شود و برقراري مركز استقرار نيروها و اجراي دستورالعمل حادثه(شکل7).

1-2- ارزيابي حادثه، اطلاع رساني به ديگر مراجع، نجات قربانيان به صورت ايمن و در حد امكانات.

1-3- درخواست گروه ويژه مهار حوادث شيميايي از مركز و درخواست منابع لازم.

1-4- به فاصله مجاز نزديك شدن خودروها، پرسنل آتش نشاني و ديگر افراد توجه شود و بيش از اندازه نزديك نشويم( قرنطينه سازي و جلوگيري از ورود و خروج افراد)(شکل8).

 

شكل7: در جهت باد به محل حادثه نزديك شويم.

 

1-5- به شيبي كه دركنار مواد شيميايي وجود دارد توجه شود از اين جهت كه در اثر روان شدن به كجا ريخته شده و لازم است ازگسترش آلودگي جلوگيري نمود. توجه به شيب از جهت اينكه درصورت مهار با آب، پساپ ها و فاضلاب ها كه حاوي مواد سمي روان شده است باعث آلودگي محيط زيست نگردد و حداقل آلودگي را پس از اطفاء داشته باشيم.

شكل 8: مناطق خطر و سطح پوشش حفاظتي لازم

 

 1-6- اقدامات اوليه جهت شناسايي ماده در حد امكان شامل [2]:

1-6-1- برچسب شناسايي مواد ( مراجعه به مقاله انواع روشهاي برچسب گذاري) داراي اطلاعاتي شامل : شماره بين المللي ماده UN Number ،كد عمليات اضطراري EAC و لوزي هشدارخطر(طبقه بندي نه گانه)، تلفن توليد كننده

1-6-2- برگ اطلاعات ايمنيMSDS و Chemcard

1-6-3-لوزي شناسايي خطرات(NFPA 704)

1-6-4- مالكان مواد، مهندسان مشاور و ...

1-6-4- حواس پنج گانه مانند بوي تند و زننده، مشاهده سوختگي درختان و حيوانات مرده، فرار حيوانات و تحريك پوست.

2- ايمني :

 2-1- دستورات لازم جهت شعاع تخليه مردم و موجودات زنده توسط فرمانده صادرگردد و نيازهاي تجهيزاتي و نيروهاي مورد نيار به ستاد فرماندهي اعلام شود وكارشناسان مورد نياز فرا خوانده شود.

2-2- كنترلهاي اوليه براي جلوگيري از گسترش آلودگي صورت گيرد.

3- مسيرهاي عبور: بررسي اينكه بهترين جهت براي نزديك شدن، مسيرهاي دستيابي و اينكه مشكلات اصلي براي رفع اين حادثه چه چيزهايي هستند بايد مورد توجه باشد.

4- اولويتها: در هنگام رسيدن اولين گروه عملياتي، با توجه به كمبود نيرو، بايد اولويتها را از نجات جان افرادي كه در معرض خطر هستند، كم كردن آثار سوء ‌آتش و اطفاء آتش مشخص نمايد و بر اساس اولويت عمل نمايد كه اين مورد بايد در دوره مواد خطرناك تشريح بيشتري گردد.

5- كد عمليات اضطراري: كدهاي خلاصه شده تكنيك هاي حفاظت فردي، ماده اطفايي و روش عملياتي هستند و روي برچسبهاي مواد شيميايي نوشته ميشود و يا كدهايي از طرف ستاد فرماندهي اعلام ميشود كه اين كدها موارد زير را مشخص نموده و براساس آن بايد عمليات نمود:

5-1- انتخاب ماده اطفايي مناسب.

5-2- انتخاب سطح (درجه) لباسهاي حفاطتي كه بايد پوشيده شود.

5-3- روش عملياتي كه لازم است انجام شود.

پس از اين موارد حسب شرايط گروه امدادي اوليه و يا گروه مواد شيميايي اقدام به عمليات اطفاء يا مهار حادثه مينمايد.

6- پاكسازي محيط:

 6-1- بايد درهنگام عمليات اطفاء ازحداقل آب يا كف استفاده نمود تا باعث گسترش آلودگي كمتري شود.

6-2- محيط درحد امكانات رفع آلودگي گردد.

6-3- توصيه لازم درمورد خطرات به افراد بومي داده شود.

7- بررسي علت، ارزيابي منابع، جلسه تحليل حادثه

8- مستند سازي، ثبت و ارايه گزارش حادثه به مركز تخصصي مواد خطرناك.

 

5- اولين مانور حادثه مواد شيميايي در تهران

عمليات در حوادث و سوانح مواد شيميايي مستلزم ايجاد سيستمها، گروه هاي عملياتي، آموزش و اجراي مانورهاي تمريني مي باشد. شركت حمل و نقل دريايي تايد واتر بزرگترين شركت حمل و نقل كالاهاي خطرناك در خاورميانه مي باشد كه براي آموزش پرسنل خود در جنوب ايران، مانورهايي از اين گروه را به صورت دوره اي برگزار مي نمايد. در سيستم آتش نشاني شهري، با توجه به اينكه تجهيزات مناسب عمليات در حوادث شيميايي در هيچ يك از اين سازمانها وجود نداشته و آموزش مناسب نيز تاكنون فراهم نگرديده است، اجراي مانور عملياتي نيز تعريف و اجرا نشده است. در مورخه 7/9/1387 با توجه به برگزاري مانور سراسري مديريت بحران و پيگيري اجرايي شدن آيين نامه مواد شيميايي خطرناك مصوبه شوراي اسلامي شهر تهران، اولين مانور حادثه پخش گاز شيميايي در ميدان امام خميني، ابتداي خيابان ناصر خسرو توسط كارخانجات ميلاد وزارت دفاع برگزار گرديد.  با توجه به نبود امكانات لازم، تلاشهاي زيادي براي رسيدن به حداقل استانداردهاي مناسب اينگونه مانورها و عملياتها مورد نياز مي باشد. در شكل 9 نمايي از سايت مانور حادثه مواد شيميايي ديده مي شود.

 

شكل 9 - نمايي از سايت مانور حادثه مواد شيميايي

 

 

از جمله اشكالات موجود در مانور مي توان موارد زير را نام برد:

5-1- عدم توانايي ايجاد يك حادثه مواد شيميايي شبيه سازي شده

5-2- عدم تامين تجهيزات عمليات در حوادث شيميايي و شناسايي مواد

5-3- عدم تامين تجهيزات حفاظت فردي مناسب و ايمن

5-4- عدم آموزش كافي و مناسب پرسنل

5-5-عدم استفاده از متخصصان داخلي موجود در اين راستا.

5-6- عدم هماهنگي سازمان ها، ارگانها و مردم جهت اجراي مانور عملياتي

 

6- نتيجه گيري

6-1- لزوم تشكيل مركز اطلاعات مواد شيميايي ملي و حضور متخصصان و كارشناسان كليه سازمانها و نهادهاي درگير و مسئول.

6-2- لزوم تخصص گرايي در زمينه مواد شيميايي.

6-3- لزوم توجه و اهميت به سلامتي مردم، حيوانات و محيط زيست.

6-4- لزوم ايجاد چارت مواد شيميايي در واحدهاي پيشگيري و عملياتي سازمان هاي آتش نشاني سراسر كشور و انتصاب افراد متخصص در پستهاي مربوطه.

6-5- تعريف تحقيقات و هزينه گذاري مناسب.

6-6- انتقال انبارهاي مواد شيميايي به خارج از شهرها و يا ايمن سازي كامل آنها.

6-7- تدوين قوانين ملي مناسب.

6-8- تعيين سازمان مسئول و فراهم سازي امكانات لازم براي آن سازمان.

 

7- منابع

[1]The Transportation  of  Hazardous Materials By Road/UK/1997

[2]ناصر رهبر، مقاله برچسب و علامتگذاري در حمل و نقل مواد خطرناك، كنفرانس حمل و نقل مواد خطرناك، 1387

[3] ناصر رهبر، مقاله طبقه بندي مواد خطرناك، كنفرانس حمل و نقل مواد خطرناك، 1387

[4] ناصر رهبر، كتاب شيمي حريق، سازمان آتش نشاني تهران، 1385