بررسي خطرات مواد شيميايي بر زندگي مردم  تهران

 ناصر رهبر-كارشناس ارشد شيمي-كارشناس معاونت پيشگيري سازمان آتش نشاني تهران

nsr.rahbar@gmail.com

ارايه: كنفرانس مواد خطرناك، 1387

مجله مواد شيميايي 1387 ، مجله حفاظت و ساختمان 1387

 

چکیده

بافت فرسوده  و آلودگي وسيع مركز شهر تهران يك معضل جدي پيش روي دولت و مديريت بحران است و ساماندهي هرچه سريعتر آن در دستور كار مديران شهري قرار دارد. ناایمنی در سیستم برق رسانی، عدم آشنایی مالکان با تمهیدات ایمنی و عدم اجرای این سیتمها، عدم آشنایی مالکان و فروشندگان با خطرات مواد و چگونگی برخورد در هنگام حوادث از جمله معضلات موجود می باشد. با انجام یک کار میدانی توسط کارشناسان معاونت پیشگیری سازمان آتش نشانی تهران شناسنامه و دستورالعمل های ایمنی برای کلیه فروشگاه ها و پاساژهای عرضه کننده مواد شیمیایی تهیه شد که اطلاعات تحلیلی آن در این مقاله آورده شده است. در اين مقاله تلاش شده ابعاد وضعیت نا ايمني پاساژها و فروشگاه های مواد شيميايي در سطح بازار تهران بيان شود. همچنین سوابق برخی از حوادث شیمیایی، مواد موجود، وضعیت حمل ونقل و اقدامات مدیریت شهری جهت ایمن سازی آورده شده است. نتایج حاصل از این تحقیق بیان شرایط ناایمن موجود در بازار تهران، اقدامات انجام شده و پیشنهاد راهکارهایی برای کاهش ناایمنی های موجود می باشد. گستره نا ايمني مواد شيميايي در مركز تهران در حدي است كه مشابه اين سطح از نا ايمني در هيچ شهر ديگري مشابه ندارد،  مكاتبات مديران و سازمان هاي مسئول ايمني شهري تائيد كننده نا ايمني گسترده بازار تهران مي باشد.

کلمات کلیدی

 خطرات مواد شیمیایی، مواد خطرناک، تهران، بازار،  Hazmat


مقدمه

درمحدوده بازار تهران حدود 250 فروشگاه و بيش از پانصد انبار مجاز و غيرمجاز مواد شيميايي متنوع خطرناك از نظر نگهداري درلابلاي بافت فرسوده ناصرخسرو وجود دارد .

بحث بازار و خطرات ناشی از ناایمنی آن از جمله نگهداری و توزیع مواد شیمیایی  موضوعی است که همواره ذهن مردم و مدیریت شهرداری را به خود مشغول نموده و با وجود تمامی تلاشها و تدابیر تدافعی مقابله با حریقها و حوادث پیش بینی شده در آن، به لحاظ بافت فرسوده و متراكم منطقه ، وسعت و پراكندگي انبارها ، تنوع واشتعال زا بودن مواد شيميايي انبارشده ، احتمال انتشار گسترده گازهاي سمي ناشي از احتراق آنها ، سرمايه عظيم انساني و اقتصادي متراكم درمنطقه بازار ناصرخسرو ، محدوديت امكانات و تجهيزات آتش نشاني ، عدم شناخت نيروهاي آتش نشاني و امدادگر از نوع و مقدار مواد ذخيره شده و فرسودگي سيستم برق رساني و احتمال انفجار زنجيره اي انبارها و فقدان دسترسي مناسب و سريع به كانونهاي خطر و حادثه ، بيانگر ريسك و خطري است كه منطقه و تهران را تهديد مي نمايد. مديران شهري چند سال است با تشكيل جلسات متعدد و نامه نگاري سعي در ايمن سازي دارند ولي كارهاي علمي و تحقيقاتي  بسياركمي انجام شده است . در اين مقاله تلاش شده ابعاد نا ايمني مواد شيميايي در سطح بازار تهران بيان شود و با انجام یک کار میدانی توسط کارشناسان معاونت پیشگیری سازمان آتش نشانی تهران شناسنامه و دستورالعمل های ایمنی برای کلیه فروشگاه ها و پاساژهای عرضه کننده مواد شیمیایی تهیه شد(شکل1).

 

شکل 1: بازار تهران

1- تاريخچه بازار تهران

بازار بزرگ تهران در بيش از دويست سال پيش جهت ارايه خدمات بازرگاني به جمعيتي درحدود يكصد و پنجاه هزار نفركل سكنه تهران و حومه ايجاد شده و حد توسعه آن براي دويست هزار نفر پيش بيني شده است اما با گذشت زمان و به نسبت افزايش جمعيت تهران بدون كمترين اصلاح ساختاري درتوسعه فضا و يا مرمت ابنيه و ساماندهي تاسيسات زيربنايي آن ، صرفا انجام خدمات تجاري با تراكم بيش از حد انواع مشاغل و انباشت كالا  ، توسعه یافته و امروزه بازار تهران با خروج ازسامانه خود موقعيتي بسيار بحرانی را فراهم آورده است كه خروج ازآن مستلزم اقداماتي كلان و بازگشت به شرايط و موقعيت طراحي شده قبلي مي باشد.

بازار مواد شيميايي ناصرخسرو واقع در مركز بازار تهران بزرگ ، در منطقه 12 شهرداري تهران ، حدودا از شمال به خيابان امیرکبیر ، از غرب به خیابان ناصرخسرو ، از جنوب به خیابان پانزده خرداد و ازشرق به خيابان مصطفي خميني محدود ميشود. دراين محدوده تعداد زيادي فروشگاه مستقل ، پاساژهايي  که حاوي  تعداد  زيادي فروشگاه مواد شيميايي و  انبار ميباشند ، فروشگاه هاي الكتريكي و متفرقه ، انبارهاي با مجوز و بدون مجوز ( مخفي) ، ابنيه هاي مختلف شهري ( مدرسه منزل مسكوني ، حسيينه و مسجد ، بانك و.....) وجود دارد نقشه محدوده آن در شکل 2 آورده شده است.

 

شکل 2 : محدوده بازار مواد شیمیایی ناصرخسرو

 

2- شرایط موجود ایمنی پاساژها و فروشگاه ها

2-1- وضعيت سازه ها ی سراها و پاساژها  

تراكم كالا و مشاغل و جمعيت آن چنان عرصه را بر بازار تنگ نموده كه انباشت كالا ازحجره ها خارج و معابر و مسيرهاي تردد مراجعين را مسدود و حركت افراد پياده را با مشكل مواجه ساخته است و تردد خودروهاي آتش نشاني و امدادي با دشواري زياد همراه است كه گاه ناممكن مي شود.

مصالح قديمي و قدمت ساختاري ، بازار تحمل حجم كالاهاي متراكم را نداشته و خطر ريزش آن هرلحظه وجود دارد(شکل3) . وجود قنوات و سفره هاي زيرزميني ، فرسايش و سستي خاك وتحمل سنگيني بار ناشي از ابنيه مزيد بر علت ميباشد. از مشكلات ديگر نبود شبكه استاندارد شبكه آب ، برق ، گاز و فاضلاب شهري بوده كه نقشه دقيق آن ها نيز موجود نمي باشد. در بازار نا ایمنی های زیر عموماً  مشاهده می شود :

  1. ساختار ضعیف اسکلت بندی
  2. حجم بالای کالا
  3. برق رسانی غیر استاندارد و خطرناک
  4. خطرات متفاوت و متغیر کالاهای متفاوت
  5. عدم تخصص مالکان ، فروشندگان ، نگهبانان ، سرایداران در زمینه شناخت خطرات کالاهایشان و مهار حوادث مربوطه در دقایق اولیه .
  6. انباشت ضایعات .
  7. عدم تجهیز ساختمان ها به سیستم های اعلام و اطفاء اتوماتیک و دستی .
  8. معابر باریک و عدم امکان دسترسی خودروهای آتش نشانی .

 

شکل 3 : نمای برخی از پاساژهای خ. ناصر خسرو

 

2-2-   سيستم برق رساني

كابلها و سيم كشي ها غيراستاندارد و ناايمن است . اکثر پاساژها فاقد فيوز مينياتوري بوده و تعدادی از فيوزهای  فشنگي ، به علت قرار دادن سيم ، يكسره می باشد .

  1. كليه سيم كشي هاي عبوري زيرسقف شيروانيها به شدت درجريان عوارض جوي خصوصا گرما قرار داشته و جريان عبوري مجاز دراين سيم كشي ها خارج از حد تحمل سیم ها است.
  2. هيچگونه نقشه و طرح جهت ارائه به مراجع و کنترل سيستم الكتريكي محل موجود نیست.
  3. كولرهاي آبي وگازي درنقاط مختلف مورد استفاده واقع گرديده است که بار مصرف برق را افزایش می دهد .
  4. به دليل تاريكي شبانه روزي فضاي فروشگاه ها ، درتمامي ساعات شبانه روز از روشنايي التهابی پرمصرف در محل استفاده ميگردد.
  5. تابلوهای برق اکثر پاساژها و فروشگاها غیر استاندارد و ناایمن است(شکل4).
  6. شبکه ای از کابلهای برق به صورت غیر استاندارد و ناایمن در پاساژها وجود دارد.

 

شکل 4- تابلو برق نا ایمن در بازار شیمیایی تهران

 

              شکل5: یک نمونه علامت خروج اضطراری

 

2-3- سيستم اعلام  و اطفاء حريق 

با توجه به قدمت پاساژها و وضعيت ايمني پاساژ هاي بازار تهران و بررسی های انجام شده ، پاساژها و فروشگاه ها فاقد هر گونه سيستم اعلام و اطفاي حريق اتوماتيك و دستی  هستند .

تنها وسايل ايمني موجود در محل تعدادی خاموش كننده دستي پودر و گاز است كه به علت عدم نگهداري صحيح و عدم آموزش فروشندگان در زمان آتش سوزي فاقد  كارايي مطلوب است . همچنین پاساژها فاقد سیستم اطفای ثابت دستی موبایل فوم می باشند. بررسی کارشناسان نشان می دهد  تمهیدات ایمنی بازار مواد شیمیایی بسیار ناکافی و در سطح پایین می باشد.

با توجه به تراكم كالا، قدمت ساختمانها و تاسيسات ، قانون گريزي ، ايمني گريزي مالكان ، شرايط و امكانات لازم براي اجراي شبكه اعلام واطفاء حريق نيز وجود ندارد.

2-4- علایم خروج اضطراری

یکی از تمهیدات ایمنی شناخته شده و لازم در جهت حفظ نجات جان انسانها در هنگام حریق و حوادث علایم خروج اضطراری استاندارد است که در زمان عادی نیز کمک موثری برای مراجعه کنندگان در پیدا نمودن مسیرهای حرکت پر پیچ و خم در دالانهای بازار و راهروهای قدیمی و غیر مهندسی پاساژها می باشد و متاسفانه حتی یک مورد نیز در پاساژها  مشاهده نگردید(شکل 5).

2-5- وضعیت بیمه املاک

بیشتر پاساژها، فروشگاه ها و انبارها فاقد هرگونه بیمه می باشند و فقط تعداد بسیار کمی از آنها واجد بیمه می باشند.

2-6- وضعیت فروشندگان مواد شیمیایی

در كشورهاي پيشرفته فروشندگان و انبارداران مواد شيميايي لازم است فارغ التحصيل يكي از رشته هاي شيمي بوده و دوره هاي فني وتخصصي و ايمني لازم را گذرانيده باشند. درحاليكه در ايران هر درخواست كننده اي كه فروشگاه داشته باشد، درصورت رعايت قوانين كسبي شهرداري و صنفي مجاز به تاسیس فروشگاه موادشيميايي بوده و بدون داشتن تخصص و الزام به اجراي تمهيدات ايمني لازم ، اقدام به نگهداري و فروش مواد شيميايي خطرناك مينمايد. انبارداران نيز معمولا از طبقه تحصيلاتي زير ديپلم و ديپلم استخدام شده و فاقد اطلاعات لازم و كافي در زمينه مواد شيميايي و خطرات آن ميباشند(شکل6).

صنف مواد شيميايي در پايان سال 82 طي ليستي تعداد 108 نفر را كه اعضاء اين صنف هستند را معرفي نموده كه هيچ اشاره اي به تحصيلات ، تخصص و صلاحيت ايشان نشده است . همچنين 124 واحد را كه عضو صنف مواد شيميايي بوده و فاقد پروانه كسب ميباشند را اعلام نموده است.

 

شکل6  : یک کارگر بازار در حال حمل ماده سمی،1386

 3- سوابق برخي ازحوادث شيميايي ناصرخسرو[1] 

  1. درمورخه 7/4/76 حدود 200 كيلوگرم پودر كلرآمين درطبقه دوم شرقي واقع در خيابان ناصرخسرو ، كوچه امام جمعه ، بعداز پلاك 40 نگهداري مي گرديد كه بر اثر تماس با رطوبت و آب منجر به واكنش هاي شيميايي و سوختن و ايجاد دود نموده است. اين حادثه خسارت 000/000/10 ريالي به همراه داشت.
  2. در مورخه  28/4/76  حدود  150  کیلو گرم مواد سدیم لوری سولفات در انباری زیرزمین خانه ای واقع در بلوار دلاوران ، بلوار آزادگان جنوبی ، خیابان چهارم مرکزی ف پلاک 44  در مجاورت شوفاژ خانه انبار شده بود که در اثر تماس با آب منجر به متصاعد شدن بخارات شیمیایی  گردیده بود . مالک منزل صاحب یکی از فروشگاه های ناصر خسرو بوده و از زیرزمین منزل مسکونی خود به عنوان انبار موادشیمیایی استفاده می نموده است .
  3. درتاريخ 22/2/78  درخيابان ناصرخسرو ، كوچه امام جمعه ، ساعت 22 توسط گشت انتظامي منطقه اعلام نشت گازهاي مشكوك و ايجاد مشكلات تنفسي و آب ريزش چشم اهالي وعابرين ميشود كه در بررسي نيروي آتش نشاني مشخص ميشود مواد شيميايي فراواني به صورت انبوه دربشكه ها و كيسه هاي بزرگ دريكي از انبارها نگهداري ميشود كه دچار نشت شده است و در هنگام بررسي و ايمن سازي هفت نفر از آتش نشانان دچار مسموميت شدند.
  4. درتاريخ 7/4/79 درخيابان ناصرخسرو ، پاساژ روشن ، فروشگاه شيميايي پيام به علت ريختن ماسه خيس روي سديم واكنش شيميايي انجام شده و در نتيجه گاز نتيروژن و دود متصاعد ميشود . اين آتش سوزي 000/500 ريال خسارت به همراه داشته است.
  5. در تاريخ 22/7/79 در خيابان ناصرخسرو ، سراي اخوت ، در يكي از فروشگاه هاي مواد شيميايي بر اثر نشت آب اكسيژنه از ظروف پلاستكي و ترکيب آن با پودرهيپوكلريت سديم و ايجاد واكنش شيميايي گرمازا ، منجر به آتش سوزي شده و به علت حجم بالای کالاهای شیمیایی خطرناک از جمله نیتروگلیسرین ، تمامی سه طبقه پاساز که در حدود  20 مغازه بود در آتش سوخت و خسارتي معادل دو ميليارد و پانصد ميليون ريال ايجاد مي نمايد . در اين حريق يكي از مامورين آتش نشاني مصدوم ميشود.
  6. درتاريخ 4/4/80 درخيابان ناصرخسرو كوچه خدا بنده لو ، پاساژ اخوت ، فروشگاه شيميايي ، پلاك 1/1 بر اثر ماندن بشكه مواد لعاب كاري سراميك در معرض نورخورشيد ، واكنش شيميايي منجر به آتش سوزي رخ داده كه معادل 000/000/1 ريال خسارت وارد ميشود.
  7. درتاريخ 11/4/80 درخيابان ناصرخسرو كوچه امام جمعه ، كوچه كجري ، پلاك 45 به علت سهل انگاري و انباشتن مواد شيميايي به صورت غيراصولي درمحوطه غيرمجاز و عدم رعايت اصول انبارداري و قراردادن تعداد زيادي ظروف پلاستيكي اسيد سولفوريك غليظ برروي هم و نهايتا تركيدگي درب ظروف و جاري شدن اسيدها برروي مواد شيميايي ، منجر به واكنش شيميايي و ايجاد آتش سوزي و خسارت 000/000/70 ريالي شده است.
  8. در تاریخ 19/3/84  در خیابان ناصر خسرو ، خیابان صور اسرافیل  ، پلاک 32  فروشگاه مواد شیمیایی روناس ، در اثر ترکیب دو ماده شیمیایی آتش سوزی به وجود آمده که  3 میلیون ریال خسارت در بر داشته است .
  9. در تاریخ 28/3/86 در خیابان ناصر خسرو، تقاطع خ. 15 خرداد، پاساژ صدراعظم به علت اتصالی شبکه ناایمن و غیر استاندارد برق در بخش زیر شیروانی گنبد اصلی و ریزش مذابه های داغ بر روی مواد و کالاهای موجود در طبقه اول (مواد و لوازم بهداشتی) آتش سوزی روی داد که در حدود یک میلیارد تومان خسارت بر جای گذاشت. همچنین گزارش کامل آن موجود می باشد. در شکل 7 شمای تلاش پرسنل آتش نشانی برای مهار و اطفاء در پشت بام ساختمان می باشد[3].

و بسیاری حوادث دیگر...

شکل 7 : نمای تلاش آتش نشانان در مهار آتش سوزی

4- نکات مهم آتش سوزی ها

  1. تهران بزرگ ،‌ به دلايل گوناگون نيازمند توجه مسوولان كشور و شهر براي رفع ناايمني ها و ايجاد زير ساخت هاي ايمن مي باشد ، نبود و كمبود قوانين جهت رعايت ايمني در ساخت و ساز انواع ساختمانها و تاسيسات شهري ‌، كنترل وضعيت ايمني ساختمانهاي ساخته شده موجود ،‌عدم بازديدهاي دوره اي از ساختمانهاي بزرگ جهت كنترل رعايت اصول ايمني از ضعفهايي است كه بسياري از ساختمانها را در سطوح پائين ايمني قرار داده است .

پاساژ های قدیمی بازار نمونه اي از اين ساختمانها است كه بدون اجراي دستورالعمل ايمني، طراحي و ساخته شده و مورد بهره برداري قرار گرفته است و در سالهای اخیر برای دریافت دستورالعمل ایمنی مراجعه ننموده و امكان برخورد قانوني با متخلفان براي سازمان آتش نشاني تهران وجود نداشته و ندارد .

  1. پاساژها فرسوده ، قديمي ، دستكاري شده جهت استفاده بيشتر از فضا، فاقد مديريت منسجم و گاهی جزو ميراث فرهنگي می باشد.
  2. سقف شيرواني ها  كاملا خطرناك و مستهلك می باشد ، از طرفي وجود ايزولاسيون قير روي سقف شيرواني خود باعث گسترش بیشتر حريق روي سقف می شود.
  3. به هنگام وقوع حريق مالکان و فروشندگان کمترین همکاری جهت ارایه اطلاعات مواد شیمیایی که دچار آتش سوزی شده اند را دارند.
  4. در صورت بازديد توسط كارشناسان با صلاحيت آتش نشاني از پاساژها در هر سال و اجراي دستورالعملهاي پيشنهادي (و يا اجباري) توسط مالكان پاساژ، آتش سوزيها قابل پيشگيري می باشد . زيرا شروع آتش سوزي به علت عدم رعایت نكات ايمني و عدم وجود تمهيدات و تجهيزات پيشگيري از حريق است .
  5. پس از وقوع آتش سوزي، ‌تعداد زيادي از نيروها، ‌خودروها و تجهيزات آتش نشاني، ‌كارشناسان و مديران سازمان ها به محل آتش سوزي اعزام می شوند و هزينه بسيار سنگيني را بر شهر تحميل می نمایند.
  6. مسوولان پاساژها ‌، با وجود اظهار تمايل شفاهي، ‌از ارايه اطلاعات مكتوب و اسناد ساختمان به معاونت پيشگيري سازمان آتش نشانی تهران خودداري می نمایند و سازمان هيچ قانوني براي برخورد با تخلفات پاساژها كه با نا ايمني هاي متعدد خود جان و مال كاركنان پاساژ، مردم تهران و پرسنل آتش نشاني تهران را به مخاطره می اندازند ، ندارد .

 

5- پاساژهای مواد شیمیایی در ناصر خسرو

در محدوده خیابان های ناصر خسرو و پانزده خرداد در بازار تهران تعداد زیادی پاساژها و فروشگاه های پراکنده شیمیایی و جود دارد که تحت نظر صنفهای مختلف شامل: فروشگاه های مواد شیمیایی، اتحادیه انبارداران ، رنگ فروشان ، آفات و نباتات و سموم و غیره فعالیت دارند[2]. در زیر فهرست برخی از این پاساژها آورده شده است(شکل  8،9).

  1. سراي روشن حاوي  8  فروشگاه مواد شيميايي.
  2. سراي مجيد حاوي   22  فروشگاه مواد شيميايي.
  3. سراي فخر حاوي  21  فروشگاه مواد شيميايي.
  4. سراي نظام زاده حاوی 28  فروشگاه مواد شيميايي.
  5. سراي رضايي حاوي  13  فروشگاه مواد شيميايي.
  6. سراي اخوت حاوي  32  فروشگاه مواد شيميايي.
  7. سراي روشن حاوي  4  فروشگاه مواد شيميايي.
  8. سراي ميثاق حاوي  19 فروشگاه مواد شيميايي.
  9. سراي حكيم حاوي  4  فروشگاه مواد شيميايي.
  10. سراي مينويي حاوي 10  فروشگاه مواد شيميايي.
  11. سراي عطايي حاوي  8  فروشگاه مواد شيميايي.
  12. تعداد  47  فروشگاه مستقل نيز فعال هستند.

لازم به ذكراست آدرس و تلفن كليه سراها و فروشگاه ها موجود ميباشد.

 

شکل8- یک پاساژ مواد شیمیایی بازارتهران،1386

شکل 9: یک فروشگاه مواد شیمیایی در بازار تهران،1386

 

6- برخی از مواد شیمیایی موجود در ناصر خسرو

با توجه به اينكه بازار شيميايي ناصرخسرو مركز خريد و فروش اين مواد دركل ايران ميباشد احتمال وجود هر نوع مواد شيميايي درآن وجود دارد. در جدول 1 به اختصار فهرست برخي از اين مواد شيميايي خطرناك آورده شده است.

 

جدول 1: نام برخی از مواد شیمیایی موجود در بازار تهران

ردیف     نام تجاری

ردیف     نام تجاری

ردیف     نام تجاری

1- آب اكسيژنه

2- هيپو كلريد سديم

3- تي لوز 200 و400

4- نيترات سديم

5- لوراميد

6- سولوفينك

7- دي اتانول آمين

8- تري اتانول آمين

9- سولفات مس

10- كربنات منیزيم

11- كربنات پتاس

12- پرسولفات

13- بي كربنات سديم

14- گلسيرين

15- پارافين

16- تارتاليك اسيد

17- ميتل الكل

18- ايزوپرفيل الكل

19- جوهرنمك

20- كربنات سديم

21- آمونياك

22- سولفات پتاسيم

23- اسيد سولفوريك

24- سولفات سديم

25- اسيد استاريك

26- پتاس كاستيك

27- بي سديم فسفات

28- اسيد بوريك

29- سولفات نيكل

30- تالك

31- تيتر ازون

32- تربانتين

33- سي ام سي

34- نيترات نقره

35- كلر جامد

36- اسيد كلريدريك

37- فلوئوريدريك اسيد

38- كلر وفوم

39- اكسيد روي

40- كلروپلاديوم

41- فلز كادنيوم

42- نيترات مس

43- اسيد سديم پرفسفات

44- يد

45- كلرايد پتاس

46- پارافين

47- كلرايد نيكل

48- سديم هيدروژن سولفات

49- پركرومات سديم

50- وازلين

51- زاج

52- سولفات كبالت

53- اسيد سيا نيدريك

54- گازهاي سيانور

55-نيترات آمونيم (انفجارنيشابور)

 

 

 

7- حمل و نقل مواد شیمیایی در تهران

وضعيت حمل ونقل مواد شيميايي در تهران شرايط بهتري نسبت به فروشگاه ها ندارد. متاسفانه با وجود قوانين كافي در مورد حمل ونقل كالاهاي خطرناك مصوبه هيات وزيران مورخه 27/12/1380 و مصوبه شوراي اسلامي شهر تهران با عنوان نحوه تامين ايمني و نگهداري مواد شيميايي خطرناك در سطح شهر تهران مورخه 1/9/84 تاكنون كنترل مناسبي بر روي حمل ونقل كالاهاي خطرناك نشده است و اين كالاها با كمترين سطح از تمهيدات لازم در نقاط مختلف تهران از جمله انبارهاي جنوب تهران ، بازار ناصرخسرو ، جاده شهرري ، كارخانجات غرب تهران ، محدوده كهريزك و شورآباد در حال جابه جايي هستند(شکل10).

 

شکل 10- یک تریلی حمل ماده شیمیایی- تهران

 

8- اقدامات مدیریت شهری جهت ایمن سازی بازار مواد شیمیایی

  1. درمورخه 6/3/78 پيرو حادثه نشت مواد شيميايي در22/2/78 مدير عامل سازمان آتش نشاني تهران نامه اي به شوراي تامين استان تهران فرستاده و  درخواست رسيدگي به وضعيت بازارمواد شيميايي ناصرخسرو مينمايد[1].
  2. درمورخه 19/5/78 تعدادي از كسبه سراي اخوت واقع درخيابان ناصرخسرو كوچه خدابنده لو از معاونت پيشگيري سازمان آتش نشاني تهران درخواست رسيدگي به وضعيت ناامن مواد شيميايي اين پاساژ را مينمايند كه  دو  ماه بعد در همين پاساژ ، آتش سوزي ناشي از تماس مواد شيميايي روي ميدهد.
  3. در مورخه 18/8/79 مديرعامل جديد سازمان آتش نشاني طي نامه اي به معاونت خدمات شهري شهرداري تهران وضعيت نابسامان موادشيميايي ناصرخسرو را به اطلاع ايشان رسانده و درخواست تعيين تكليف مينمايند.
  4. در مورخه 4/11/79 مديرعامل سازمان آتش نشاني تهران طي نامه اي به مديريت شركت ساماندهي شهرداري تهران وضعيت  نابسامان مواد شيميايي ناصرخسرو  را  اطلاع ميدهند.
  5. در مورخه هاي زير مديرعاملان سازمان آتش نشاني تهران خطرات عدم ايمن سازي  بازار مواد شيميايي را به مديريت شركت ساماندهي شهرداري تهران و معاونت خدمات شهري شهرداري تهران تاكيد مجدد مينمايند.            2/4/81، 20/1/82، 8/9/82، 5/3/83، 30/10/83، 25/5/84
  6. مصوبه ماده واحده با يك تبصره شورای اسلامی شهر تهران، در مورد تهيه و تدوين آيين نامه ايمن سازي مواد شيميايي و ابلاغ به شهرداري تهران در مورخه 5/12/82
  7. مصوبه شوراي اسلامي شهرتهران در مورد ابلاغ آيين نامه ايمني مواد شيميايي به شهرداري تهران جهت  اجرا در مورخه 29/11/84
  8. جلسات متعدد كارشناسي ازمورخه 1/12/84 لغايت پايان سال 1386 درخصوص اجرايي شدن آيين نامه ايمن سازي  اماكن نگهداري مواد شيميايي كه تا زمان ارايه اين مقاله هنوز محقق نشده است.
  9. بازدید میدانی کارشناسان ارشد معاونت حفاظت و پیشگیری از حریق سازمان آتش نشانی تهران از پاساژها و فروشگاه های مواد شیمیایی خ. ناصر خسرو در زمستان 1386 و تهیه شناسنامه و دستورالعمل ایمنی این مکانها و ارایه به شرکت ساماندهی مشاغل شهرداری تهران جهت ابلاغ به مالکان و کنترل اجرای آن.

 

9- قوانين موجود و مورد نياز

پس از توليد صنعتي مواد شيميايي درجهان ، كشورهاي صنعتي به مرور با آثار وعوارض اين مواد و حوادث كوچك و بزرگ آنها كه گاهي توليد بحران مي نمود مواجه شدند و پس از آن به فكر ايجاد مقررات و قوانيني افتادند كه اجراي آنها موجب افزايش ايمني درحمل ونقل ، نگهداري ومحيط زيست گردد. به اين منظور كشورهاي مختلف اقدام به گردآوري اطلاعات مواد و دستگاه ها و تدوين قوانين ايمني آنها برآمده و پس از آن ، كشورها درتوافق نامه هاي بين المللي قوانين خود را ادغام نموده و قوانين بين المللي تهيه و به كشورها ابلاغ گرديد از جمله ADR براي حمل ونقل جاده اي ، RID براي حمل ونقل ريلي ، IMO و IMDG براي حمل ونقل از راه آبي و دريايي . كشورهاي مختلف ازجمله ايران تا زمانيكه قوانين مناسب وكارآمد تصويب ننموده باشند به توافقنامه هاي جهاني استناد نموده و در زمانيكه گروه تحقيق ، اطلاعات لازم تدوين قوانين حمل ونقل كالاهاي خطرناك را تهيه مينمايد ، با استفاده و برگرفته از قوانين جهاني ، قوانين كشوري و شهري تدوين مي شود . آيين نامه نحوه تامين ايمني و نگهداري مواد شيميايي خطرناك درسطح شهر تهران مصوب شوراي اسلامي شهر تهران درتاريخ 1/9/84 نيز درهمين راستا تدوين شده است و اهرم اجرايي آن شركت ساماندهي شهرداري تهران و سازمان آتش نشاني تهران تعيين شده است.

اين آيين نامه در13  فصل و 9 پيوست تدوين شده و كليه وجوه ايمني مواد شيميايي خطرناك را درنظر گرفته و به منظور اجرايي كردن آن ماده واحده و چهار تبصره آن جهت تعيين بهاي خدمات ساماندهي توسط شوراي اسلامي شهرتهران در مورخه 9/8/85  صادرشده است.

به علت  وجود سازمانهای موازی ، مشغله زیاد سازمانهای مسوول ، عدم تخصص گرایی سازمان ها، کمبود نیروی متخصص سازمانی ، کمبود بودجه، گرانی شدید زمین و ملک در تهران و بسیاری از موارد دیگر  اقدامات انجام شده نا کافی  می باشد .

10- جمع بندی

مدیریت شهری بر این باور است که خروج بازار تهران به عنوان قطب اقتصادی شهر و تاثیرگذار در اقتصاد کل کشور و به تبع آن شهر تهران  از این بن بست خطرناک ، تنها با توزیع مراکز تجاری در حواشی و سطح شهر و انتقال بخش اعظمی از فعالیت های بازاری به آن و نظارت و کنترل دقیق بر واردات تولید- توزیع نگهداری و حمل و نقل مواد به ویژه شیمیایی توسط مبادی ذیربط و اصلاح ساختار و مقاوم سازی ابنیه باقی مانده امکان پذیر خواهد بود. بافت فرسودگي  و آلودگي وسيع مركز شهر تهران يك معضل جدي پيش روي دولت و مديريت بحران است و ساماندهي هرچه سريعتر آن در دستور كار مديران شهري قرار دارد.

 برخی از اقداماتی که روند ایمن سازی را سرعت می بخشد به شرح زیر است:

  1. تاسیس موسسسه اطلاعاتی مواد شیمیایی در ایران
  2. تهیه نقشه هوایی و نقشه ناحیه بازار و انطباق آنها بر یکدیگر و شناسایی وضعیت موجود و تصرف (کاربری) هر پلاک ثبتی.
  3. تهیه و ترجمه استانداردهای جهانی و داخلی در زمینه مواد شیمیایی.
  4. شناسایی و آموزش متخصصان مواد شیمیایی سازمان های مسوول.
  5. الزامی شدن بازرسی دوره ای کارشناسان ایمنی و آتش نشانی از بازار تهران.

منبع و ماخذ

[1] پرونده بایگانی مواد شیمیایی در آتش نشانی تهران

[2] جزوه شرکت ساماندهی مشاغل تهران، 1382

[3] گزارش منتشر نشده آتش سوزی پاساژ صدر اعظم، ناصر رهبر، 1386